BẢN ÁN 188/2021/QĐ-PT — Công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam

Vụ án CỰC KỲ HIẾM và có giá trị đào tạo pháp lý cao - do TAND CẤP CAO tại HÀ NỘI xét xử phúc thẩm về "Công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam". Đây là loại vụ án mà LS chuyên về thương mại quốc tế cần nghiên cứu kỹ.

Bối cảnh:

• Nguyên đơn: Công ty JIN YE, GISE (Trung Quốc) - bên được thi hành phán quyết trọng tài
• Bị đơn: Công ty TNHH Thép Đặc Biệt Sh Việt Nam (Sh Việt Nam) - pháp nhân VN, bên phải thi hành
• Phán quyết trọng tài: Số 5171 (2016) S.Z.A.ZI ngày 15/8/2017 của Uỷ ban Trọng tài Quảng Châu, Trung Quốc — buộc Sh Việt Nam thanh toán khoản nợ theo HĐ mua bán

Diễn biến pháp lý:

• Sơ thẩm TAND cấp tỉnh: CÔNG NHẬN phán quyết trọng tài Quảng Châu, cho phép thi hành tại VN
• Sh Việt Nam kháng cáo: đề nghị KHÔNG công nhận với 3 lý do (i) LS đại diện không có văn bản uỷ quyền hợp lệ; (ii) trọng tài Quảng Châu không thụ lý yêu cầu phản tố; (iii) vi phạm quy tắc trọng tài
• PHÚC THẨM TAND Cấp cao Hà Nội (31/3/2021): SỬA sơ thẩm - KHÔNG CÔNG NHẬN phán quyết trọng tài Quảng Châu. Căn cứ: Điều 19 Quy tắc Trọng tài Uỷ ban Trọng tài Quảng Châu + điểm đ khoản 1 Điều 459 BLTTDS 2015

Đây là vụ án đặc biệt vì áp dụng KẾT HỢP nhiều nguồn pháp luật: luật VN + điều ước quốc tế + luật nước ngoài + quy tắc trọng tài chuyên ngành:

• Điều 458 BLTTDS 2015 — Nguyên tắc "KHÔNG XÉT LẠI NỘI DUNG":"Khi xem xét đơn yêu cầu công nhận và cho thi hành, Hội đồng không được xét xử lại tranh chấp đã được trọng tài nước ngoài ra phán quyết. Tòa án chỉ được kiểm tra, đối chiếu phán quyết của trọng tài nước ngoài, giấy tờ tài liệu làm theo đơn yêu cầu với các quy định tại chương XXXV và chương XXXVII của Bộ luật này". Đây là nguyên tắc CƠ BẢN - Toà VN chỉ kiểm tra thủ tục, không đi vào nội dung phán quyết.
• Điểm đ khoản 1 Điều 459 BLTTDS 2015 — Căn cứ "KHÔNG CÔNG NHẬN" áp dụng trong vụ này:"Việc thành lập Hội đồng trọng tài, thủ tục tố tụng trọng tài của Trọng tài nước ngoài không phù hợp với thoả thuận của các bên hoặc pháp luật của nước nơi Trọng tài nước ngoài đã được thành lập". Trong vụ này - trọng tài Quảng Châu KHÔNG thụ lý yêu cầu phản tố của Sh Việt Nam = vi phạm Điều 19 Quy tắc Trọng tài UBTT Quảng Châu = thuộc trường hợp không công nhận.
• Toàn bộ 7 căn cứ "KHÔNG công nhận" theo Điều 459 BLTTDS 2015 (LS cần nắm rõ):
  (a) Các bên KHÔNG có năng lực ký thoả thuận trọng tài theo pháp luật áp dụng;
  (b) Thoả thuận trọng tài VÔ HIỆU theo pháp luật nước nơi ký;
  (c) Bên phải thi hành KHÔNG được thông báo hợp lệ hoặc KHÔNG thể tham gia bảo vệ quyền lợi;
  (d) Phán quyết trọng tài VƯỢT QUÁ phạm vi thoả thuận trọng tài;
  (đ) THỦ TỤC TỐ TỤNG TRỌNG TÀI KHÔNG phù hợp thoả thuận/luật nước nơi thành lập (áp dụng vụ này);
  (e) Phán quyết CHƯA CÓ hiệu lực ràng buộc hoặc đã bị hủy bỏ;
  (g) Việc công nhận trái với NGUYÊN TẮC CƠ BẢN của pháp luật VN (trật tự công cộng).
• Công ước New York 1958 (VN gia nhập 1995) — cơ sở quốc tế cho việc công nhận phán quyết trọng tài nước ngoài giữa các quốc gia thành viên.
• Điều 424-431 BLTTDS 2015 - trình tự thủ tục công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại VN.
• Điều 19 Quy tắc Trọng tài Uỷ ban Trọng tài Quảng Châu - quy tắc chuyên ngành của trung tâm trọng tài, có giá trị pháp lý ràng buộc các bên tham gia.

Đây là phán quyết phúc thẩm mẫu mực có giá trị đào tạo cao cho ngành trọng tài thương mại. HĐXX TAND Cấp cao Hà Nội đã phân tích 3 vấn đề pháp lý phức tạp:

• [Điểm 1] Về giới hạn thẩm quyền của Toà án - Nguyên tắc "không xét lại nội dung": HĐXX khẳng định rất chuẩn mực: "Hội đồng xét quyết định không xem xét lại nội dung phán quyết, chỉ xem xét thủ tục trọng tài có đúng quy định theo quy tắc tố tụng trọng tài và có thuộc các trường hợp không công nhận theo quy định tại Điều 459 BLTTDS hay không". Đây là NGUYÊN TẮC XƯƠNG SỐNG của việc công nhận phán quyết trọng tài quốc tế - tôn trọng phán quyết đã được đưa ra, chỉ kiểm tra thủ tục có đúng không.
• [Điểm 2] Về "uỷ quyền LS tham gia tố tụng trọng tài" - Bác lập luận của Sh Việt Nam: Sh Việt Nam cho rằng văn bản uỷ quyền cho LS "không hợp lệ, không có công chứng và hợp pháp hoá lãnh sự vì Sh Việt Nam là pháp nhân Việt Nam". HĐXX bác dứt khoát: "trong quá trình tố tụng trọng tài Sh Việt Nam biết nhưng không phản đối nên LS có đủ tư cách tham gia tố tụng trọng tài". Đây là bài học lớn về NGUYÊN TẮC "ESTOPPEL" trong trọng tài quốc tế - bên biết rõ nhưng không phản đối = mất quyền phản đối sau này.
• [Điểm 3] Về "yêu cầu phản tố không được thụ lý" - CĂN CỨ QUYẾT ĐỊNH KHÔNG CÔNG NHẬN: Đây là điểm pháp lý tinh tế nhất của vụ án. HĐXX phân tích:
  (a) "Trong quá trình tố tụng trọng tài, LS của Sh Việt Nam đưa ra ý kiến khởi kiện lại, yêu cầu JYVà GuangDong Metals & Minerals bồi thường tổn thất cho Sh Việt Nam do không thực hiện đúng hợp đồng";
  (b) "Theo quy tắc trọng tài UBTT Quảng Châu thì khi có yêu cầu phản tố, yêu cầu phản tố phải được xem xét thụ lý";
  (c) "Tuy nhiên tại phán quyết trọng tài không thể hiện có nội dung thụ lý và giải quyết yêu cầu phản tố của Sh Việt Nam";
  (d) "Việc UBTT Quảng Châu không thụ lý giải quyết yêu cầu phản tố của Sh là vi phạm Điều 19 quy tắc trọng tài UBTT Quảng Châu";
  (e) → Áp dụng điểm đ khoản 1 Điều 459 BLTTDS: "thủ tục tố tụng trọng tài không phù hợp với thoả thuận hoặc pháp luật của nước nơi trọng tài được thành lập" → KHÔNG CÔNG NHẬN.
• Ý nghĩa pháp lý sâu sắc: HĐXX Cấp cao đã áp dụng chuẩn mực nguyên tắc "due process of law" (đúng thủ tục pháp luật) - Trọng tài phải thụ lý và giải quyết yêu cầu phản tố hợp lệ. Nếu không, phán quyết dù đúng nội dung vẫn không được công nhận vì thiếu công bằng về thủ tục.

• Xác lập chuẩn về "không xét lại nội dung phán quyết trọng tài" - Toà VN chỉ kiểm tra thủ tục theo Điều 459 BLTTDS. Đây là nguyên tắc tôn trọng chủ quyền trọng tài (arbitral autonomy) - phù hợp thông lệ quốc tế.
• Nguyên tắc "ESTOPPEL trong trọng tài quốc tế": bên biết rõ sai sót thủ tục nhưng không phản đối trong quá trình tố tụng → mất quyền phản đối sau này. Áp dụng trong vụ này với vấn đề uỷ quyền LS.
• Yêu cầu phản tố (counterclaim) là quyền cơ bản trong tố tụng trọng tài - trọng tài phải thụ lý và giải quyết. Bỏ qua yêu cầu phản tố = vi phạm nghiêm trọng, có thể dẫn đến không công nhận phán quyết.
• Điểm đ khoản 1 Điều 459 BLTTDS là căn cứ "quan trọng nhất" để không công nhận - vì các vấn đề khác thường được sửa chữa/khắc phục dễ dàng hơn thủ tục tố tụng đã diễn ra.
• Toà VN sẵn sàng bảo vệ pháp nhân VN khi trọng tài nước ngoài vi phạm quy tắc thủ tục - không phải cứ có phán quyết là được công nhận. Đây là điểm cực kỳ quan trọng cho các doanh nghiệp VN bị kiện tại trọng tài nước ngoài.

• [Đối với LS soạn HĐ có điều khoản trọng tài quốc tế] Điều khoản trọng tài phải chi tiết 5 yếu tố:
  (1) Tổ chức trọng tài cụ thể: ICC (Paris), SIAC (Singapore), HKIAC (Hong Kong), VIAC (Vietnam), UBTT Quảng Châu (China)...;
  (2) Số trọng tài viên: 1 (đơn) hoặc 3 (có Chủ tịch + 2 thành viên);
  (3) Địa điểm trọng tài: nơi tổ chức phiên xét xử (quan trọng vì quyết định luật thủ tục áp dụng);
  (4) Ngôn ngữ trọng tài: tiếng Anh, Việt, Trung...;
  (5) Luật áp dụng nội dung: luật VN, luật Anh, CISG (Công ước mua bán hàng hoá quốc tế)...
  Bỏ sót bất kỳ yếu tố nào → tranh cãi về thẩm quyền → khó công nhận tại VN.
• [Đối với LS bảo vệ doanh nghiệp VN bị kiện tại trọng tài nước ngoài] Chiến lược 5 bước:
  (1) Phản đối thẩm quyền trọng tài ngay từ đầu nếu có căn cứ (thoả thuận trọng tài vô hiệu, không phù hợp quy tắc). Ghi vào biên bản chính thức - không được im lặng (nguyên tắc estoppel);
  (2) Nộp Bản trả lời + Yêu cầu phản tố đúng thời hạn theo quy tắc trọng tài. Bảo đảm được thụ lý và giải quyết. Nếu bị bỏ qua - LƯU BẰNG CHỨNG để làm căn cứ không công nhận tại VN (như vụ này);
  (3) Kiểm tra kỹ chứng cứ + lập luận: trọng tài quốc tế thường không có kháng cáo, mỗi phiên = quyết định cuối cùng;
  (4) Nếu bị phán quyết bất lợi: kiểm tra 7 căn cứ Điều 459 BLTTDS để lập luận không công nhận tại VN;
  (5) Chuẩn bị tài sản: chuyển tài sản VN sang nước ngoài / cấu trúc pháp lý phức tạp để tránh bị kê biên nhanh chóng (chỉ khi có cơ sở pháp lý hợp lệ).
• [Đối với LS đại diện bên nước ngoài được thi hành tại VN]:
  (1) Chuẩn bị hồ sơ chuẩn: (i) bản gốc phán quyết trọng tài + bản dịch công chứng tiếng Việt; (ii) bản gốc thoả thuận trọng tài + bản dịch; (iii) giấy uỷ quyền của người đại diện có hợp pháp hoá lãnh sự;
  (2) Nộp đơn tại TAND cấp tỉnh nơi có tài sản bên phải thi hành hoặc nơi bên phải thi hành cư trú;
  (3) Thời hiệu nộp đơn: 3 năm kể từ ngày phán quyết trọng tài có hiệu lực (Điều 451 BLTTDS);
  (4) Đóng lệ phí: 3 triệu đồng theo Nghị quyết 326/2016;
  (5) Chuẩn bị đối phó với 7 căn cứ Điều 459: bên bị thi hành thường sử dụng điểm đ (thủ tục sai) hoặc điểm g (trái trật tự công cộng VN) để chống lại;
  (6) Sau khi có Quyết định công nhận: nộp cho Cục Thi hành án dân sự để cưỡng chế (kê biên, phong toả, bán đấu giá tài sản).
• [Đặc biệt về "trật tự công cộng VN" theo điểm g khoản 1 Điều 459]: khái niệm này KHÁ MƠ HỒ nên rất khó lập luận và cũng dễ bị lạm dụng. Các trường hợp thường được VN áp dụng: (i) phán quyết vi phạm Hiến pháp; (ii) trái với nguyên tắc pháp lý cơ bản của VN; (iii) áp dụng luật nước ngoài trái với đạo đức xã hội VN. Ví dụ: phán quyết buộc trả nợ do đánh bạc, mại dâm, buôn bán hàng cấm.
• [Vai trò LS chuyên trọng tài thương mại quốc tế]: đây là NGHIỆP VỤ CAO CẤP - phí LS 100-500 triệu/vụ tuỳ giá trị. Yêu cầu (i) tiếng Anh + luật thương mại quốc tế; (ii) hiểu quy tắc các trung tâm trọng tài lớn (ICC, SIAC, HKIAC, VIAC); (iii) kinh nghiệm CISG, INCOTERMS, UCP 600 (thanh toán quốc tế); (iv) mạng lưới đồng nghiệp quốc tế để đại diện tại nước ngoài.
• [Trọng tài VIAC (Việt Nam) so với trọng tài nước ngoài]:
  VIAC: phí thấp (0,5-2% giá trị tranh chấp), thời gian nhanh (6-12 tháng), thi hành theo Luật Trọng tài Thương mại 2010, phán quyết được thi hành trực tiếp không cần công nhận;
  Trọng tài nước ngoài: phí cao (2-5% + phí luật sư), thời gian 12-24 tháng, phải qua thủ tục công nhận tại VN mới thi hành được.
  → Với doanh nghiệp VN, ưu tiên chọn VIAC làm trọng tài trong HĐ có yếu tố nước ngoài.
• [Bài học cho khách VN có tranh chấp thương mại quốc tế]: nếu bạn là bên yếu thế (nhập khẩu, gia công cho nước ngoài): (i) đàm phán chọn trọng tài VIAC hoặc trọng tài trung lập (SIAC); (ii) từ chối trọng tài của nước đối tác nếu có thể; (iii) yêu cầu ngôn ngữ tiếng Việt hoặc song ngữ. Không có LS chuyên trọng tài từ đầu → rất dễ bị lép vế trong tranh chấp.